Bidaneko Marziyat: “Gençlerle Sürekli Adıgece-Çerkesçe Konuşmak Gerekiyor”.

Биданэкъо Марзият: «НыбжьыкIэхэмкIэ адыгабзэр ренэу кIэщыгъон фае» | Адыгэ макъ

K’eraş Tembot adlı Adıge Cumhuriyeti Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü bünyesinde bulunan, Adıgeceyi koruma ve öğretme amaçlı Proje Ofis adlı kuruluş yedinci kuruluş yılını doldurmuş bulunuyor.
Proje Ofis, AC Bakanlar Kurulu kararıyla oluşturuldu, Adıge dilinin korunması ve geliştirilmesi üzerine değişik projeler, eğitimden kültürel konulara değin uzanan bir alanda çalışmalar yapıyor.

Bu çalışmalar bağlamında dili öğrenmek ve gündelik konuşma dilini güçlendirmek için kitaplar yayımlamak, dijital sorunları çözmek, eğitim programları oluşturmak, anadili konusunda öğretmen ve okul öncesi eğitmenlere yardımcı olmak, değişik kültürel etkinlikler ve yarışmalar düzenlemek ve dil konusunda çalışanlara, çalışmalarında yararlanacakları teknik araç ve gereçleri temin etmek gerekiyor.

Eğitim ve Kültür Bakanlıkları ile yüksek okullar öğretim üyeleri, orta dereceli okullar Adıgece öğretmenleri, çocuk yuvaları eğiticileri, dilbilimciler ve Adıge Khase örgütü üyeleri Proje Ofis’in çalışmalarına katılıyorlar. Proje Ofis Başkanı, aynı zamanda Adıge Cumhuriyeti Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü Başkanı da olan Lıuj Adam’dır.

Birkaç yıllık çalışma süresi içinde ofisin başarı durumunu ve ofis yöneticilerinin ileriye yönelik neler yapmak istediklerini öğrenmek üzere Enstitü ve Proje Ofis Başkanı Lıuj Adam’ın yardımcısı Bidaneko Marziyat ile bir araya geldik.

– Marziyat, üzerinde çalıştığınız projeler her yıl genişliyor. Bu genişleme çerçevesinde bu yıl Adıgece öğretmenleri için bir seminer de düzenlediğinizi biliyoruz.

– İlk kez bir seminer düzenledik. Seminerin amacı bilimsel bilgi paylaşımı yapmaktı. Söz gelişi, Adıge Cumhuriyeti Gimnazyası (Ortaokulu) Adıge dili ve edebiyatı dersleri öğretmeni olan ve bir süre önce “Ulusun Akyüzü” (Лъэпкъым ынап) adlı üstün başarı ödülünü alan Temzeko Marine’yi seminere davet ettik, Marine çalışma yöntemini ve deneyimlerini meslektaşları ile paylaştı.

Temzeko Marine küçük çocukların Adıgece konuşmaları için ilginç ders programları ile yeni teknolojilerden yararlanıyor. Aynı biçimde Ğobekuaye köy okulu Adıgece öğretmeni Tharkoho Susan ile 5. Kent Gimnazyası anadili öğretmeni Brante Mire de örnek öğretmenler oldular. Çalışmaları karşılıksız bırakmamak için yarışmalar düzenledik ve başarı gösterenlere ödüller dağıttık.

Öğretmenler neşesiz ve moralleri bozuk halde seminere gelmişlerdi, dahası sinirli ve kızgın olanları da vardı. Ama yalnız ve çaresiz olmadıklarını, elimizden geldiğince kendilerine yardımcı olacağımızı söyledik. Toplantıdan bir parça moral bulmuş olarak ayrıldılar. Önümüzdeki yıl öğretmenlere yönelik projemizi daha ilerilere taşıyacağız ve çalışma hayatlarında karşılaştıkları zorlukları tespit edeceğiz. Bunun için okulları gezmeye, taramaya başlayacağız. Belirlediğimiz üzücü durumları giderme amaçlı konuları seminerlerde ele alacağız.

Bu yıl öğrenciler arasında tiyatral yarışmalar düzenledik. Çok ilginç geçti. Adıge Cumhuriyeti Gimnazyası öğrencileri birinci geldiler. Ödülleri okullara değil, öğrencilerin kendilerine verdik. Ödül almak küçük çocukları çok sevindiriyor, dil konusunda da sempatilerini artırıyor. Tiyatral gösteriler yoluyla Adıgece konuşmaya yönelmelerini amaçladık. Önümüzdeki yılda da bu tür çalışmaları sürdüreceğiz.

– Sadece Adıgeyli öğretmenleri değil, Karadeniz kıyısındaki Adıge köylerinde dil çalışması yapanları da destekliyorsunuz.

– Çocuk yuvaları ile birlikte çalışıyoruz. Onlar için yöntemsel (metedolojik) literatür yayımlıyoruz. Geçtiğimiz yıl çocuk yuvalarına dağıttığımız araç ve gereçleri Kıyıboyu Adıgelerine de gönderdik. Bu yıl da onları unutmadık, onlara 250 bin ruble (155 bin TL) gönderdik. Onları kenara itmek istemiyoruz.

– Yıllardan beri yaptığınız çalışmalara baktığınızda nasıl bir özetleme yapabilirsiniz? Çalışmalarınız bir işe yarıyor mu?

– Geçmişe dönüp bir baktığımızda, Proje Ofis’in büyük bir iş başardığını görüyoruz. Projeye başladığımız dönem ile günümüzü karşılaştırdığımızda farkı görüyoruz. Farkı açıklayayım. Gençlerin dünya görüşü değişti, onları etkilediğimizi, görüş ufuklarını genişlettiğimizi düşünüyorum. Bunu niçin söylüyorum, aralıksız anadilinden söz ediyoruz, çalışma ve etkinlikler düzenliyor ve çalışmalara öğrencileri de katıyoruz.

Her zaman dedim, yine diyorum – Dansı sevdikleri gibi Adıgeceyi de sevmeleri gerekiyor. O doğrultuda ilerlemekte olduğumuz düşüncesindeyim. Yaptığımız çalışmalar bu izlenimi veriyor. İşte “Adıglend” (Adıge yöresi) adlı ulusal dinlenme yerini (kampı) kuran ve ilk iki yıl işleten kurum Proje Ofis’tir, ardından dinlenme yerini Adıge Devlet Üniversitesi’ne devrettik. Proje Ofis olarak en güneydeki Mıyekope rayonumuzda 18-25 yaş arası gençler için hizmete sunduğumuz bir dinlenme kampımız daha var.

Adıgey dışında Karaçay-Çerkes ve Kabartay-Balkar cumhuriyetleri ile Karadeniz kıyısı Adıgelerinden öğrencileri kampa alıyoruz. İki yıl Türkiyeli gençleri de kampa aldık. Haber Adıge Dünyasına yayıldı, çok sayıda genç kampa katılmak istedi. Etkinliklere katılmayı gençlerimiz de özlemeye başlarsa başarı daha da büyüyecektir.

Çalışma programımıza Adıgey’deki 42 çocuk yuvası dahil. Yuvalarda sabahtan akşama değin çocuklarla Adıgece konuşmaları talimatı verildi.

– Bu şey zorunlu mu, yoksa isteğe mi bağlı?

– Zorunlu; ancak matematik, Rusça ve tabiat bilgisi gibi derslerde Rusça da konuşulabiliyor.

– Çocuk yuvası ve kreşlerde Adıgece öğrenen çocukların ebeveynlerinin dilekçe vermeleri gerekmiyor mu?

– Evet, gerekiyor; ebeveyinlerin çocuğunun Adıgece öğrenen guruba katılması için dilekçe vermeleri gerekiyor. Her yıl çocuk yuvalarını dolaşıyor ve denetliyoruz. Belgeler ebeveyinlerin çocuklarına Adıgece öğretilmesini istediklerini gösteriyor. İstemeyen tek tük kişiler de çıkıyor.

Enem beldesini (*) örnek alırsak, çocuk yuvalarında değişik kökenli çok sayıda çocuk bulunuyor. Bir çocuk yuvası müdürü olan Sultan Ase’nin söylediğine göre, değişik kökenli ebeveynler Adıgece öğrenmeleri için çocuklarını bize getiriyorlar. Bunu gören Adıgeler de utanıyor ve çocuklarının Adıgece öğrenmesini istemeye başlıyorlar. Aklı başında kişiler anadilini öğrenmeyi dışlamıyorlar.

– Proje Ofis kapsamındaki yuvalardan mezun olan çocuklar ilkokula başladığında onları takip ediyor ve arıyor musunuz? Adıgece öğrenmede bir yararı oluyor mu?

– Çocuklar henüz okul öncesi yuvalarından ayrılmadılar, ama onlarla ilgilenmeyi düşünüyoruz, anadili dersini daha çabuk anlayıp anlayamadıklarını izleyecek ve öğrenmeye çalışacağız. Önümüzdeki yıl çocuk yuvaları ile okullarda testler uygulayacağız. Adıgeceyi ne ölçüde bildiklerini ölçeceğiz. Her yıl konuyu araştırmayı ve izlemeyi sürdüreceğiz.

– Kişisel izlenimlerime göre, okullardaki durum iyi değil – Adıgece dersini istemeyen ebeveyn sayısı çok. Proje Ofis kapsamındaki okullarda durum nedir?

– Evet, okullarda durum daha da kötü. Proje Ofis faaliyete geçtiğinde, birkaç pilot okul seçmiştik: 5’inci Gimnazya, Adıge Cumhuriyeti Gimnazyası, 7’nci ve 2’nci okullar. Adıgeceyi benimsemeleri için Adıgece ders kitapları ve yardımcı ders araçları vermiştik, ama bir ilerleme kaydedemedik.

Adıgece bilmeden ilkokula başlayan öğrenciye Adıgece öğretmek kolay değil. Küçük çocuğa 60 Adıge harfini kavratmak için haftada bir ders saati yeter mi, öğretmen işin altından nasıl kalksın?! Anadili için tanınan süre haftada 1 ders saati. Gimnazya’da da Adıgece edebiyat dersi haftada 1 saat. Çocuğa Adıgece öğretmek için bunlar yeterli olabilir mi?

– Proje Ofis anadilinde ders saatlerinin artırılmasını isteyemez mi?

– Bunu zaten her yıl istiyoruz. Ama Adıge Eğitim ve Bilim Bakanlığı Federal Devlet Eğitim Standardı (ФГОС) dışına çıkamıyor. Başka bir yerdeki bir uygulamayı incelemek üzere Osetya’ya gittik. Osetler anadillerinde haftada 3 – 4 saat ders görüyor, farklı seçeneklerden (varyantlardan), çok saatlik seçeneklerden yararlanıyorlar.

– Peki, biz de ne diye öyle bir olanaktan yararlanmıyoruz?

– Öyle yaptığımızda okulların haftada 5 gün yerine 6 gün açık olmaları gerekir. Toplum böyle bir uygulama için hazır mı, bunu kabul eder mi?

– Adıgeceyi öğreneceklerse cumartesi günleri de okul açık olmalı.

– Ben de aynı düşüncedeyim.

– Marziyat, bana göre, edebiyat dersi zorunlu olarak Adıgece ile birlikte okutulmalı. Bu konuda bir çalışmanız var mı?

– Adıge edebiyatı konusunda da çalışıyor, kitaplar yayımlıyoruz. Küçük çocuklar için “Phontejıy” (Küçük Sandık) diye bir kitap bastırdık. İçinde çok güzel resimler, küçük şiirler ve tekerlemeler (urıupçe) var. Ama Adıgece bilmeyen biri bu kitaptan yararlanamıyor. Okullarda Adıge edebiyatı dersi Rusça olarak işleniyor.

– Kent ve köylere sık sık gidiyorsun, size göre gençlerin anadillerini öğrenmeleri konusunda ne gibi bir engel var?

– Proje Ofis’in kurulduğu günden beri bu durum kaygılandığımız bir konu. Bu yıl sonuna değin rayonlarda çalışmalar düzenlemeyi düşünüyoruz. Rayon merkezlerinde ebeveynleri bir araya getireceğiz ve bu soruyu onlara yönelteceğiz. Karşı çıkanlar var, ama anadili aileden başlayarak öğreniliyor. Kız kardeşimin oğlundan 3 yaşındaki torunu “Küçük Ev” (Теремок) adlı masalı Adıgece olarak bize anlattı. Kız kardeşim işten ayrılıp iki yıl oğlan çocuğu ile ilgilendi ve çocuğa Adıgece öğretti. Sorunun çözümü çocukla Adıgece konuşmakla başlıyor (**).

(*) – Enem, Adıgey’in üçüncü büyük yerleşimi. Tahtamukay rayonunda, toplam 28 bin nüfusun 15.204’ü Rus, 7.042’si Adıge, diğerleri değişik uluslardandır, – hcy.
(**) – Huvaj Fahri, çocuklarla evde Çerkesçe konuştuk ve Çerkesçe öğrendiler. Sokağa çıkınca Türkçe konuşmaya başladılar demişti. Bu durumda Çerkesçenin sokağı da yaratılmalı, – hcy

Ançoko İrin.

Adıge Mak (Adıge Sesi), 2 Kasım 2026

https://adygvoice.ru/single_v2.php?post_id=193173&fbclid=IwY2xjawVmfWNleHRuA2FlbQIxMQBwZG9mAXNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR-Dr9FtO06wAcAWKxN1Ty-T6ljDPf75RWEZ-Isxj9c7-L3Exuwxo8Hyz2qReg_aem_ReqZBiAnzCH1Deft4SOSPA

Yorum Yap