Sorunlar ve Bir Değerlendirme  -1- 2 – 3

Rus idaresindeki bölgelerden de göçlerin başlaması

Reform, özellikle Kabartaylar başta baskıcı feodal beylerin çıkarlarına ters düşüyordu, kölelerini ve köleler üzerindeki güçlerini yitireceklerini biliyorlardı. Köy beyi/ köy ağası  konumunda olan bu beyler (pşı) yüzlerini Türkiye’ye çevirdiler ve Rusya’nın izin vermesiyle kafileler halinde göç yoluna koyuldular.

Rus’un istediği şey aslında buydu. Rus makamları Müslüman nüfusundan kurtulmak istiyorlardı. Ancak sanayici ve tüccar sınıfı büyük çaplı Müslüman sürgününe karşı çıktı (Ali-Hasan Kasumov, “Çerkes Soykırımı”).

Abazin ve Besleneylerin iskânı 

Şapsığlarla anlaşma ve Şapsığlara düze inme ve küçük köy kurma hakkının tanınması ve idari düzenlemeler

Sorunlar ve Bir Değerlendirme – III

 

Kuzey Kafkasya’da halkların daha üst anlamda birleşmeleri mümkün mü?

Dağlılar birleşirler mi? Batıda Adıge ve Şapsığlar yaşıyor. Orası ayrı bir ünite. Orada Rusça ve Adıgece konuşuluyor. Soykırım bu yerde yaşandı.

Orta Kafkasya’da Karaçay-Balkar-Nogay Türkçeleri, Abazince, Kabartay-Çerkesçe, Osetçe,  İnguşça, Çeçence ve en doğuda da belki 30 – 40 dilde konuşan Dağıstanlılar var. Dağıstan’da 14 resmi dil bulunuyor.

Bu insanların ortak özelliği hepsinin artık Rusçayı biliyor ve konuşuyor, Osetler dışında hepsinin Müslüman olmaları. Feodal bir geçmişten ya da dini-siyasi (tarikat) yapılanmalardan geliyor olmaları.

Bir başka ortak özellikleri de tarım ve hayvancılıkla geçinmeleri ve Rusya’nın en yoksulları arasında yer almaları.

İnguş, Çeçen ve Dağıstanlılar Rusya’da nüfus artışı en yüksek olan  topluluklar arasında. Karaçay ve Balkarlarda da nüfus artış hızı yüksek. Kabartay nüfus artışı ise yavaşlamış görünüyor.

Kabartaylar ve Ruslar Karaçay, Balkar ve Nogay köylerine yerleşmeyi yeğlemiyorlar, bu nedenle asimilasyona daha az uğruyorlar.

Adıgeler ve Şapsığlar sayıca azlar, nüfus artış oranları düşük. Ama ekonomik durumları daha iyi, daha gelişmiş yörelerde yaşıyorlar, doğulu Müslümanlara göre daha zenginler ve daha konforlu bir yaşamları var, ama dil asimilasyonu sorunu yaşanıyor. Bunun bir nedeni Rusların Adıge, Şapsığ ve Kabartay köylerine yerleşmeleri. Bütün azınlıklardan aileler Rus yerleşimlerine yerleşebiliyorlar.

Adıgeler ve Şapsığlar diasporada çoğunlukta olmaları nedeniyle daha tanınır durumdalar. Ama asimilasyon politikaları önemli bir kesimde sinirleri geriyor ve birçok Adıge bundan çok rahatsız…

1971-1972’de Türkiye’de – baskı nedeniyle de – küçük diller terk edilirken kimse politik süreci fark etmemişti, şimdi yoğun bir bilinçlenme ve tepki süreci yaşanıyor.

Şapsığ’da anadilini konuşma durumu Adıgey’e göre daha iyi. Köylülük nedeniyle Ruslaşma trendi de  henüz  hız kazanmamış.
Adıgey birtakım pilot okul ve kreş gibi önlemlere başvurmuş, ama bunlar çok yetersiz. Sistemin kendi Ruslaşmayı dayatıyor. Sistem politik ve buna bir çözüm bulunmuş değil.

Adıge halkları tek bir cumhuriyette birleşebilirler mi?

Adıge halkları (Adıge, Şapsığ, Çerkes ve Kabartaylar) tek bir yönetim, tek bir cumhuriyet içinde birleşebilirler mi? Bunu savunanlar var. Geçmişte birleşememişlerdi. Haritaya bakarsak, birleşmek zor. Adıge adacıkları arasında uzak mesafeler, dil farklılıkları ve başka halklar (Karaçay, Balkar, Çerkes, Abazin, Nogay ve Ruslar) ve bunların çoğunlukta olmaları durumu var. Hepsinin toprağı ve devlet ortaklığı var. Hepsi önce “ben” demek istiyor.

Adıge ile Kabartay karşılaştığında artık Rusça konuşup anlaşıyorlar. Bu bir gerçek.

Böyle bir birleşme teorik olarak istenirse, RF Anayasasında değişiklikler yapılması, parlamento kararları alınması ve referandumlar düzenlenmesi gerekir. Öncelikle RF’nin anayasal değişiklikleri kabul etmesi gerekir.

Sayı ve oran da yeterli değil. Moskova böyle bir sorumluluğu ve projeyi niçin desteklesin, bunun için bir nedeni/bir çıkarı olabilir mi?..

Gorbaçov döneminde (1985-1991) Sovyetleri ayakta tutmak, dağılmayı önlemek için, bir çıkış yolu ve çare olarak, yörelerindeki-oblastlarındaki onda iki nüfus oranına bakılmadan 80 bin Adıge’ye ve nüfusun onda biri olan 60 bin Hakas Türkü’ne cumhuriyet yönetimleri ‘bağışlanmıştı’. Buna gerek duyulmuştu. Talimat Moskova’dan ve Komünist partiden geliyor ve aynen uygulanıyordu. O günler artık yok, ama bazıları var sanıyor olmalılar.

RF’den ayrılmak mümkün mü?

Putin, bir yöre meclisinin oy çokluğu ve referandumlar yoluyla yeni yerleri (yöreleri) federasyona aldı. Sivastopol kentini bile öyle aldı. Aynı şey ayrılma konusunda da uygulanabilir mi? Çeçenya ve Tataristan denedi, başarısızlığa uğrandı.

Günümüz koşullarında bir yörenin Rusya’dan ayrılması söz konusu bile olamaz. Bunu hukuki bir yolu yok. RF Anayasasında federasyondan ayrılmaya açık kapı bırakan hiçbir madde yoktur. Konjonktür de elverişli değildir.

Sovyetler Birliği, konjonktür gereği, 1991 yılında Moskova’dan gelen bir kararla, Sovyetler Birliği “Birlik Meclisi”, yetkilerini 15 birlik cumhuriyetinin meclislerine ve devlet organlarına devrederek dağıldı. Yeni cumhuriyetlerden özellikle doğudakiler daha da yoksullaştılar ve demokrasiden uzaklaştılar. Üstelik bunların bazılarının zengin petrol ve doğalgaz yatakları da var (Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaycan).

Demokrasi, bir devlet geçmişleri olan Hıristiyan Gürcistan ve Ermenistan ve belki önemli bir kesimi Rus olan Kazakistan için söz konusu olabilir.

Karaçay-Çerkesya’dan Dağıstan’a, Hazar Denizi’ne değin sıralanan 6 cumhuriyet (Kuzey Osetya dışında) yoksulluk ve geri ilişkiler içinde. Böyle bir tablodan demokrasi çıkar mı?

Türkmenler, demokrasi midir bilemeyiz ama Türkmenbaşı Niyazov’un altın heykelini Aşkabat’ın ortasına dikmeyi başardılar…

Günümüzde dağılan bazı federasyonlar var: Etiyopya-Eritre, Sudan-Güney Sudan ve eski Yugoslavya, hepsi kanlı dağıldı, Katalonya ise bastırıldı, Kanada Québec ile İskoçya referandumlarda bağımsızlığı reddettiler. Bir tek Çekler ve Slovaklar barışçı ayrıldılar.

Her şeyden önce Adıgelerin bu koşullarda diğer yörelerle birleşme ya da bağımsızlık ilan etme gibi bir  lüksleri olamaz. Adıgey nüfusunun sadece yüzde 19,75’i Adıge. Düşük bir yüzde. Adıgeler var olmak için oylama (oran) dışı yollar bulmak durumundalar.

Nüfusun yüzde 9’u olan Karaçay-Çerkesya Çerkesleri/Kabartaylar Yeltsin döneminde, düşük nüfus yüzdelerine bakmadan, 1990’larda Karaçaylardan ayrılmak için referanduma istediler ve oylamada kaybettiler.

Rusya, Ukrayna savaşını büyütmeden sona erdirir ve daha gelişmiş bir demokrasiye evrilirse (adım atarsa), durum ileriye doğru değişebilir. Azınlıktaki halkların durumu daha iyi olur, diaspora Adıgeleri ile ilişkiler de gelişir, Adıgelerin ve Şapsığların durumunda hatırı sayılır iyileşmeler gerçekleşebilir.

Ayrıca Kuzey Kafkasya yörelerine yapılan yatırımlar da artar. Turizm yatırımları Doğuda şimdilerde

 rölantide, yatırım gelirse tarım, hayvancılık, meyvecilik ve turizm de gelişir.

Adıgey ile Kuzey Kafkasya cumhuriyetlerinin konumları farklıdır ve Adıgey dışındaki cumhuriyetlerde yerli nüfus ağırlığı, sınır komşulukları ve sınır temasları, ekonomik geçişler var. Adıgey de zengin Krasnodar ve Soçi kentleri ile bitişik.

Moskova dengesi (desteği) aradan çıktığında izole ve onda 2 oranında olan Adıgey Adıgelerinin öyle bir ağırlığı, eşit temsil olanağı kalır mı?.. Şu anda Adıgey Başkanı, RF Devlet Başkanı tarafından Adıgelerden atanıyor. Durum değişirse Başkan (Льышъхьэ) Ruslardan da seçilmeye başlayabilir.

Rusya’daki iyileşmeler, tarihsel anlamda Rus çoğunluğun destek verdiği doğrultularda gerçekleşmiştir. 1864 Çerkes soykırımı ve deportasyonu (sınır dışı etme olayı) ise ırkçı-dinci Rus  generallerin bastırmaları, dış ülkelerin sessiz kalmaları, feodalizmden kapitalist topluma geçiş aşaması, sömürgeciliğin yayılması gibi sancılı ve “şanssız” bir çalkantı ve yağma dönemine rastlamıştır.

Kölelikten (serflikten) kurtulan, ama toprağa kavuşamayan Rus köylüler için tarım toprağına gereksinim vardı.

Parasız tarım toprağı ise, boşaltılmış Adıge toprağında ve Sibirya’da vardı.

Hep söyleriz: Her cumhuriyet ve her ulus, şimdiki RF koşullarına uyumlu olarak durumunu iyileştirmeye bakmalı. Bunun başka bir yolu yoktur. Bugün turistik Adıgey, petrol ve doğalgaz zengini Tataristan gelişmişlik sonucu kültür ve edebiyatlarını geliştirme çabaları içindeler. Ama Adıgey Ruslaştırma baskı ve kıskacı içinde. Başkurdistan da petrol ve doğalgaz zengini. Orası da şimdilik gelişim trendi içinde. Ancak Rus Adıgelere açılır ve yakınlık verirken, daha yukarıda belirttiğimiz gibi, Türk topluluklarına mesafe koyuyor, köylerine pek yerleşmek istemiyor.

1920’li yıllarda ve 1930 yılı başlarında yazılmış olan ve Çerkes Ethem olayına değinen Türk tarih kitaplarında, Adıgey Adıgelerine – kısaca da olsa – yer veriliyor, şöylesine şeyler yazılıyordu: Çerkeslerin (Adıgelerin) sayısı Kafkasya’da 50 bin, azlar, edebiyatları da en geri olanı. Aramızda yaşayanlar bize düşman iken, Kafkasya’dakiler Türkleri seviyorlar…

En geri düzeyde ve bir avuç iken gelişmişliği yakalamanın ve birçok halkı geride bırakmış olmanın sırrı ne olabilir? Başarının sırrı Adıgey yöneticisi Nuh Berzeg’in ve diğer yöneticilerin, üst idari birim olan Krasnodar Kray yönetiminde yer almaları, üst yönetimin yüksek okullarında Adıge öğrencilere kontenjanlar ayrılması ve çok sayıda Adıge aydınının yetişmiş olması, vb olabilir.- bk. Berzeg Nuh.

Şu durumda en doğru tutum, durumu daha ileriye götürmek, çatışmalardan uzak durmak, bilim, sanat ve teknoloji alanında ileri adımlar atmak olabilir.

Son.