Rusya’da yöreler ve diller sorunu – 1-2
Bu son 3-4 yıl içinde Rus ve Adıge gençleri arasında bir yakınlaşma doğmuş bulunuyor. Spor ve sanat gençleri yakınlaştırıyor. Daha önce Rus kendini üstün ve diğer Rusya yurttaşlarını ise ikinci sınıf insan olarak görüyordu.
Yönetim de el altından bu ırkçı görüşü destekliyordu. Rus varlıklı ve modern kişi, Kafkasyalı, vb ise yoksul, geri ve çaresiz (düşkün) kimselerdi. Ama her nasılsa Lenin o insanlara özerklikler verme hatasını işlemişti.
Bu sakat politik görüş etkisindeki Rus öğrenci için Rusça değerli, diğer diller değersiz, öğrenilmeye, üzerinde durmaya değmeyecek basit ve ilkel dillerdi. Kuşkusuz bu bir sömürgeci zihniyeti ve politikası idi.
Sovyetler, bir yönüyle bu politikanın tipik bir örneğine dönüşmüştü ve yıkılıp gitti.
2018 yılında yayımlanan bir federal yasa ile Rus olmayan öğrencilere kendi anadillerini öğrenmeme hakkı tanındı. Gerekçe, yüksek okul sınavlarının Rusça yapılıyor olması ve öğrencilerin fırsat eşitliğinden yoksun bırakılmaması – Образование_на_языках_народов_России.
Oysa küreselleşme ortamında küçük diller kösteklenmeye değil, desteklenmeye muhtaç. Aksi takdirde biterler.
Yüksek okullarda azınlıktan öğrencilere kota tanınır, sorun biter.
Rusya’da, her biri 50 binden az nüfuslu ve tanınmış 47 küçük yerli halk (azınlık) var. Şapsığlar da bunlardan biri. Ancak Şapsığların tanınmış “küçük yerli halk” statüsüne son verilmesini ve Şapsığları içten bölerek sayılarını düşük göstermeyi ve etkisizleştirmeyi isteyen politik çevreler de var.
Küçük ulusların bazılarının dilleri, konuşuldukları yörelerde resmi dil olarak da kullanılabiliyor (Abazince ve bazı Dağıstan dilleri, okrug, ulusal rayon dilleri, vs gibi).
Az nüfuslu dillerde yayın ve eğitim de var. Abazince gazete Çerkessk kentinde haftada iki gün, resmi olmayan “Şapsugiya” (Şapsığ diyarı) gazetesi de Soçi’de ayda iki kez yayımlanıyor. Sibirya’daki Altay Kray’ının Alman ulusal rayonu ile Omsk Oblastı’na bağlı Alman ulusal rayonu’nda (Der Deutsche Nationalrajon Asowo) Almanca resmi dildir ve 2000 tirajlı haftalık “Ihre Zeitung” (Gazeteniz) gazetesi Almanca yayımlanıyor.
Bu anlamda Rusya, biçimsel anlamda fena sayılmayan örneklerden. Ancak bunun altının doldurulması ve ona politik bir içerik kazandırılması da gerekiyor.
Şapsığ örneğinde de görüldüğü gibi, Rus nüfus sayımları tam güvenilir değildir. Şapsığ etnik nüfusunun tamamı, nüfus sayımlarında, kendi yöresi – Soçi ve Tuapse rayonları – nüfus listelerine Şapsığ diye değil, üç etnik ada (Adıge, Şapsığ ve Çerkes biçiminde) taksim edilerek geçiriliyor ve bu yolla Şapsığ sayısı küçültülüp 1,914 sayısına düşürülüyor; diğer iki ad ve çoğunluk (% 80 üzeri çoğunluk) ise başka yörelere, Adıgey ve Karaçay-Çerkesya’ya taşınıyor ve oraların nüfus listelerine katılıyor.
Şeytana taş çıkartacak bir toplum mühendisliği…Oynanan bu oyunu bilmeyen ya da kavrayamayanlar, Karadeniz kıyısında 10 bin üzeri değil de, sadece 1,914 Şapsığ’ın bulunduğunu sanabilir.
Şapsığlara, 10 bin üzeri yerine 1,914 kişisiniz diyen milliyetçi-şoven Rus çevreleri, kuzeydeki Sibirya halklarına dedikleri gibi, “az sayıdasınız” diyor, onlara topraklarını ve eski özerkliklerini geri vermiyorlar.Tarihi Şapsığ toprağı Rus toprağı yapılmak isteniyor…
Sayıya gelirsek, Sibirya’da 837 Yahudi’nin (%0,6) yaşadığı 144.428 nüfuslu bir Yahudi Özerk Oblastı var. Ayrıca Sibirya’da 1 781 782 nüfuslu ve dört resmi dilli olan (Rus, Hantı, Mansi ve Nenets) Hantı-Mansi -Yugra Özerk Okrugu da var, okrugda 19 bin Hanti (% 1,2), 12,500 Mansi (% 0,7) (2021) ve 1,381 Nenets (2021) bulunuyor, Mansi dilini bilenler 1000 kişinin altına düşmüşler; yine de Mansi dili, Rus, Hantı ve Nenets dilleri gibi resmi dil.
Demek ki, sayı argümanı (gerekçesi) inandırıcı değil, uluslararası düzeyde de geçerliliği yok.
Şapsığların 10 bin üzeri nüfuslu oldukları kanıtlanırsa, – ki zor şey değildir – tarihi ve uygar bir yerli halk olan Şapsığlara özerklik verilmesi daha güçlü bir argümanla gündeme gelebilecektir (Yöre’nin Adıge, Şapsığ ve Çerkes adı altında bölünerek kayda geçirilen toplam yerli nüfusu, 2010 yılı resmi sayımına ve yerleşim yerlerindeki etnik sayıların toplamına göre 8,961 idi – bk шапсуги).
Rus milliyetçiler ve işbirlikçileri Şapsığ sayısını düşük göstermek için ellerinden geleni yapıyorlar. Çünkü Şapsığlara eski haklarının geri verilmesini istemiyorlar.
2 – Sibirya Omsk oblastı Azovo Alman Ulusal Rayonu‘ndaki bir anaokulunda Almanca dersleri,
3 – Adıge ilkokul birinci sınıf öğrencileri bir yürüyüşte.
Cumhuriyetlerin yasa, tüzük ve kararnameleri Rusça yayımlanır, yasalar ise genellikle cumhuriyet dil ya da dillerinde de yayımlanırlar.
Cumhuriyetler yönetimlerinin yapabileceği olumlu şey, işe alımlarda Rusça yanında yerel dili ya da dilleri bilenleri tercih etmek olabilir. Cumhuriyet esprisi de bunu gerektirir. Cumhuriyetler, özerk okrug, özel okrug ve ulusal rayonlar, belediyeler, köy birlikleri, vb bunu yapabilirler, İsviçre’de olduğu gibi.
Şimdilerde sorunun umut verici yanı, ana muhalefetin de iktidarla birlikte ‘çözümden yana görünüyor olması’ ve generallerin susuyor olmaları.
Bundan sonra ne yapılabilir?
Yasal mevzuata değindik. RF Anayasası ve mevzuat, Rus dili için zorunluluk, diğer diller için isteğe bağlılık kriterlerini öngörüyor. Eşitlik yok.
Tek farklı kriter, cumhuriyet dilinin cumhuriyetteki tüm öğrenciler için ‘zorunlu’ bir ders dili olarak okutulabilecek olması. Ancak bu ‘zorunluluk’, cumhuriyet yönetimlerinin kendi takdirlerine bırakılmış…
Cumhuriyet dili haftada 1 – 1,5 ders saati olarak okutulabiliyor, ilk hafta 1, ikinci hafta 2 ders saati biçiminde.
Anadili ve edebiyat dersleri (eğitimi) isteğe bağlı derslerden. Ama cumhuriyet yönetimleri bunu, kısmen esnetebilirler.
Örneğin, Adıge Cumhuriyeti anadili eğitimini anadili lehine esnetebiliyor, anadilinde okumak istemeyen öğrenci okul idaresine yazılı dilekçe veriyor, bu takdirde öğrenci anadili dersinden muaf oluyor. Dilekçe vermemişse öğrenci anadili ve Adıg edebiyatı derslerini Adıgece okuyor.
Yanılmıyorsam diğer birçok cumhuriyette (Tataristan dışında) Adıgey’dekinin tersi bir uygulama var, okul idaresine (dolayısıyla cumhuriyete) takdir yetkisi bırakılmamış, yazılı dilekçe ile istekte bulunmayan öğrenci anadilinde ders alamıyor. Cumhuriyet dili dışında – varsa tabii – öğrenci sadece Rusça eğitim veren sınıfa yönlendiriliyor.
Cumhuriyet dili Adıgey’de Adıgece; Kabartay-Balkar’da Kabartay-Çerkesçe ve Karaçay-Balkarca.
Basının ve kültür kurumlarının durumu
Basın tiraj sorunu yaşıyor. Anadilinde yayınları daha çok eski kuşak izliyor. Edebiyat kitapları yayını ise azalmış durumda. Sovyetler döneminde devlet yazara para ödüyor, yazarlığı ve küçük edebiyatları destekliyordu. Şimdi bunlar yok.
Tiyatro, şarkı ve dans toplulukları teşvik görüyor. Ama nereye kadar?
Akademik anlamda dil bilen eleman sıkıntısı yaşanıyor. Dans toplulukları elemanlarının çoğunun anadilini bilmediği söyleniyor. Bu da iyi bir imaj yaratmıyor. Maalesef cumhuriyetler dökülüyorlar. Eksiklik iyi bir düzenleme ve eğitimle giderilebilir. Bunun için yetenekli liderler, iyi öğretmenler ve kadrolar gerekir. Ki, kolay işlerden değildir.
Bundan sonra ne yapılabilir?
Cumhuriyetler kendi iç dinamikleri ile birçok sorunu çözebilirler. Çalışkan ve zeki bir halk söz konusu. Ancak merkezin katkısı da çok önemli ve şart.
Örneğin, kısmen Adıgey, Tataristan, Başkurdistan ve Saha (Yakutya) dışında, cumhuriyetlerin kendi öz kaynakları ile kalkınmaları çok zor. Tataristan ve Başkurdistan’da petrol ve doğal gaz, Saha’da (Yakutya) altın, elmas ve nadir toprak elementleri, Adıgey’de harika bir doğa, güzel bir iklim, kadim bir tarih ve benzersiz bir kültür var.
Kuzey Kafkasya’da halk yoksul. Devlet bütçelerinde para yok. Adıgey, az da olsa turizmden para kazanmaya başladı. Zengin Krasnodar ve Soçi kentlerine bitişik. Diğer Kuzey Kafkasya cumhuriyetlerinde (kısmen Kuzey Osetya dışında) yoksulluk ve sermaye yetersizliği var, yatırım yapılmıyor ya da yetersiz. Bu da işsizliğe ve kuzeydeki çiftliklere yönelik mevsimlik göçlere yol açıyor.
Doğum oranı yüksek. İşsizlik ve yoksulluk ortamında dinciler ve tarikatlar kol geziyor. Buraları Türkiye’nin yoksul Doğu’sunu andırıyor.
Moskova’dan ya da yatırımcılardan sermaye, para gelirse, başta turizm ve gıda sanayisi olmak üzere durumda bir iyileşme olur, yokluk ve gericilik batağı kurumaya yüz tutar. Buraları Rusya’nın en güzel, İsviçre benzeri, nadide yöreleri. Halk da konuksever.
Bütün bunların gerçekleşmesi için barış, Rusya’da olumlu bir değişim ve gelişme gerekir.
Not: Resimler,
1- Krasnodar Kray’da Rusya Ateşli Silahlar Atıcılık yarışmasında ilk etabı başarıyla tamamlayan Adıgey Kız Atış Takımı,
2 – Krasnodar Kray’ın Slaviyansk-on-Kuban kentinde Kalmık takımını 3:1 yenen ve dereceye giren 14 yaş altı çocuk Adıge tenis takımı, ayrıca kız tenis takımı da var,
3 – Paris’te yapılacak Tay Boksu (Tayland “Muhay Thai”) yarışmasına katılma hakkı kazanan sporcumuz.
