Rusya’da yöreler ve diller sorunu – 1-2
Bu son 3-4 yıl içinde Rus ve Adıge gençleri arasında bir yakınlaşma doğmuş bulunuyor. Spor ve sanat gençleri yakınlaştırıyor. Daha önce Rus kendini üstün ve diğer Rusya yurttaşlarını ise ikinci sınıf insan olarak görüyordu.
Yönetim de el altından bu ırkçı görüşü destekliyordu. Rus varlıklı ve modern kişi, Kafkasyalı, vb ise yoksul, geri ve çaresiz (düşkün) kimselerdi. Ama her nasılsa Lenin o insanlara özerklikler verme hatasını işlemişti.
Bu sakat politik görüş etkisindeki Rus öğrenci için Rusça değerli, diğer diller değersiz, öğrenilmeye, üzerinde durmaya değmeyecek basit ve ilkel dillerdi. Kuşkusuz bu bir sömürgeci zihniyeti ve politikası idi.
Sovyetler, bir yönüyle bu politikanın tipik bir örneğine dönüşmüştü ve yıkılıp gitti.
2018 yılında yayımlanan bir federal yasa ile Rus olmayan öğrencilere kendi anadillerini öğrenmeme hakkı tanındı. Gerekçe, yüksek okul sınavlarının Rusça yapılıyor olması ve öğrencilerin fırsat eşitliğinden yoksun bırakılmaması – Образование_на_языках_народов_России.
Oysa küreselleşme ortamında küçük diller kösteklenmeye değil, desteklenmeye muhtaç. Aksi takdirde biterler.
Yüksek okullarda azınlıktan öğrencilere kota tanınır, sorun biter.
Rusya’da, her biri 50 binden az nüfuslu ve tanınmış 47 küçük yerli ulus (azınlık) var. Şapsığlar da bunlardan biri. Ancak Şapsığların tanınmış “küçük yerli ulus” statüsüne son verilmesini ve Şapsığları içten bölerek sayılarını düşük göstermeyi ve etkisizleştirmeyi isteyen politik çevreler de var.
Küçük ulusların bazılarının dilleri, konuşuldukları yörelerde resmi dil olarak da kullanılabiliyor (Abazince ve bazı Dağıstan dilleri, okrug, ulusal rayon dilleri, vs gibi).
Az nüfuslu dillerde yayın ve eğitim de var. Abazince gazete Çerkessk kentinde haftada iki gün, resmi olmayan “Şapsugiya” (Şapsığ diyarı) gazetesi de Soçi’de ayda iki kez yayımlanıyor. Sibirya’daki Altay Kray’ının Alman ulusal rayonu ile Omsk Oblastı’na bağlı Alman ulusal rayonu’nda (Der Deutsche Nationalrajon Asowo) Almanca resmi dildir ve 2000 tirajlı haftalık “Ihre Zeitung” (Gazeteniz) gazetesi Almanca yayımlanıyor.
Bu anlamda Rusya, biçimsel anlamda fena sayılmayan örneklerden. Ancak bunun altının doldurulması ve ona politik bir içerik kazandırılması da gerekiyor.
Şapsığ örneğinde de görüldüğü gibi, Rus nüfus sayımları tam güvenilir değildir. Şapsığ etnik nüfusunun tamamı, nüfus sayımlarında, kendi yöresi – Soçi ve Tuapse rayonları – nüfus listelerine Şapsığ diye değil, üç etnik ada (Adıge, Şapsığ ve Çerkes biçiminde) taksim edilerek geçiriliyor ve bu yolla Şapsığ sayısı küçültülüp 1,914 sayısına düşürülüyor; diğer iki ad ve çoğunluk (% 80 üzeri çoğunluk) ise başka yörelere, Adıgey ve Karaçay-Çerkesya’ya taşınıyor ve oraların nüfus listelerine aktarılıyor.
Şeytana taş çıkartacak bir toplum mühendisliği…Oynanan bu oyunu bilmeyen ya da kavrayamayanlar, Karadeniz kıyısında 10 bin üzeri değil de, sadece 1,914 Şapsığ’ın bulunduğunu sanabilirler.
Şapsığlara, 10 bin üzeri yerine 1,914 kişisiniz diyen milliyetçi-şoven Rus çevreleri, kuzeydeki Sibirya halklarına dedikleri gibi, “az sayıdasınız” diyor, onlara topraklarını ve eski özerkliklerini geri vermiyorlar.Tarihi Şapsığ toprağı Rus toprağı yapılmak isteniyor…
Sayıya gelirsek, Sibirya’da 837 Yahudi’nin (%0,6) yaşadığı 144.428 nüfuslu bir Yahudi Özerk Oblastı var. Ayrıca Sibirya’da Hantı-Mansi -Yugra Özerk Okrugu da var, okrugda 19 bin Hanti (% 1,2) ve 12,500 Mansi (% 0,7) (2021) bulunuyor, Mansi dilini bilenler de 1000 kişinin altına düşmüşler; yine de Mansi dili kağıt üzerinde resmi dil.
Demek ki, sayı argümanı (gerekçesi) inandırıcı değil, uluslararası düzeyde de geçerliliği yok.
Şapsığların 10 bin üzeri nüfuslu oldukları kanıtlanırsa, – ki zor şey değildir – tarihi ve uygar bir yerli halk olan Şapsığlara özerklik verilmesi daha güçlü bir argümanla gündeme gelebilecektir (Yöre’nin Adıge, Şapsığ ve Çerkes adı altında bölünerek kayda geçirilen toplam yerli nüfusu, 2010 yılı resmi sayımına ve yerleşim yerlerindeki etnik sayıların toplamına göre 8,961 idi – bk шапсуги).
2 – Sibirya Omsk oblastı Azovo Alman Ulusal Rayonu‘ndaki bir anaokulunda Almanca dersleri,
3 – Adıge ilkokul birinci sınıf öğrencileri bir yürüyüşte.
Cumhuriyetlerin yasa, tüzük ve kararnameleri Rusça yayımlanır, yasalar ise genellikle cumhuriyet dil ya da dillerinde de yayımlanırlar.
Cumhuriyetler yönetimlerinin yapabileceği olumlu şey, işe alımlarda Rusça yanında yerel dili ya da dilleri bilenleri tercih etmek olabilir. Cumhuriyet esprisi de bunu gerektirir. Cumhuriyetler, özerk okrug, özel okrug ve ulusal rayonlar, belediyeler, köy birlikleri, vb bunu yapabilirler, İsviçre’de olduğu gibi.
Şimdilerde sorunun umut verici yanı, ana muhalefetin de iktidarla birlikte ‘çözümden yana görünüyor olması’ ve generallerin susuyor olmaları.
Bundan sonra ne yapılabilir?
Cumhuriyetler kendi iç dinamikleri ile birçok sorunu çözebilirler. Çalışkan ve zeki bir halk söz konusu. Ancak merkezin katkısı da çok önemli ve şart.
Örneğin, kısmen Adıgey, Tataristan ve Başkurdistan dışında, cumhuriyetlerin kendi öz kaynakları ile kalkınmaları çok zor. Son iki cumhuriyette ise petrol ve doğal gaz var.
Halk yoksul. Bütçelerinde para yok. Adıgey, az da olsa turizmden para kazanmaya başladı. Zengin Krasnodar ve Soçi kentlerine bitişik. Diğer Kuzey Kafkasya cumhuriyetlerinde (Kuzey Osetya dışında) yoksulluk ve sermaye yetersizliği var, yatırım yapılmıyor ya da yetersiz. Bu da işsizliğe ve kuzeydeki çiftliklere yönelik mevsimlik göçlere yol açıyor.
Doğum oranı yüksek. İşsizlik ve yoksulluk ortamında dinciler ve tarikatlar kol geziyor. Buraları Türkiye’nin yoksul Doğu’sunu andırıyor.
Moskova’dan ya da yatırımcılardan sermaye, para gelirse, başta turizm ve gıda sanayisi olmak üzere durumda bir iyileşme olur, yokluk ve gericilik batağı kurumaya yüz tutar. Buraları Rusya’nın en güzel, İsviçre benzeri, nadide yöreleri. Halk da konuksever.
Bütün bunların gerçekleşmesi için barış, Rusya’da olumlu bir değişim ve gelişme gerekir.
Not:
1- Krasnodar Kray’da Rusya Ateşli Silahlar Atıcılık Yarışmasında ilk etabı başarıyla tamamlayan Adıgey Kız Atış Takımı,
2 – Krasnodar Kray’ın Slaviyansk-on-Kuban kentinde Kalmık takımını 3:1 yenen ve dereceye giren 14 yaş altı Adıge erkek çocuk tenis takımı, ayrıca kız tenis takımı da var,
3 – Paris’te yapılacak Tay Boksu (Tayland “Muhay Thai”) yarışmasına katılma hakkı kazanan sporcumuz.
